Waar de koekoeksklok vandaan komt
De koekoeksklok wordt vereenzelvigd met het Zwarte Woud in het zuidwesten van Duitsland, en dat klopt voor de productie. Voor de uitvinding ligt het ingewikkelder. Een mechanische koekoek in een klok werd al in de zeventiende eeuw beschreven. De geleerde Athanasius Kircher gaf in 1650 in zijn werk over muziek een beschrijving van een automatische koekoek, en in 1629 werd een klok met een koekoek genoemd in het bezit van de keurvorst van Saksen.
Het populaire verhaal dat de koekoeksklok rond 1730 in Schonwald zou zijn uitgevonden door Franz Anton Ketterer houdt geen stand. Ketterer werd in 1734 geboren, dus na de datum die aan zijn uitvinding wordt toegeschreven. Het verhaal komt uit een geschiedschrijving van het Zwarte Woudse klokkenmakersvak uit 1796 en is daarna eindeloos overgenomen. Wat wel vaststaat is dat het Zwarte Woud vanaf de achttiende eeuw de plek werd waar de koekoeksklok in aantallen werd gemaakt.
Het huisje komt van de spoorwegen
De vorm die de meeste mensen voor ogen hebben, met een puntdak en een uitstekende overkapping, is jonger dan de klok zelf. In 1850 schreef de leiding van de klokkenmakersschool in Furtwangen een prijsvraag uit voor een nieuw model klokkenkast. Een van de inzendingen kwam van Friedrich Eisenlohr, de architect die voor de Badense spoorwegen de wachthuisjes langs het spoor had ontworpen. Zijn ontwerp bracht dat spoorweghuisje over op een klok.
Dat model werd bekend als het Bahnhausle. In de decennia erna werd het uitgewerkt met houtsnijwerk, wijnbladeren, hertenkoppen en jachttaferelen, waarmee de vorm ontstond die nu als de klassieke koekoeksklok geldt. De klokkenmaker Johann Baptist Beha uit Eisenbach speelde daarbij een belangrijke rol.
Hoe de roep wordt gemaakt
De koekoeksroep komt uit twee kleine houten pijpjes met elk een blaasbalgje eronder. Op het hele uur laat het uurwerk de balgjes om beurten neerkomen, waarbij lucht door de pijpjes wordt geperst. Het ene pijpje is iets korter dan het andere, wat de twee tonen van de roep verklaart. Een derde geluid komt vaak van een hamertje dat op een gong of een staaf slaat, waarmee het aantal uren wordt geteld.
In veel modellen zit daarnaast een speelwerk met een houten kamwals, dat na de uurslag een melodie speelt. Bewegende figuren, een molenrad of dansende poppetjes worden door datzelfde speelwerk aangedreven. Bij een quartzuitvoering wordt de roep afgespeeld als opname via een luidsprekertje, meestal met een opname van een echte koekoek erbij.
Vier pagina's over de koekoeksklok
Mechanisch of quartz
| Mechanisch | Quartz | |
|---|---|---|
| Aandrijving | Kettinggewichten in dennenappelvorm | Batterijen |
| Roep | Blaasbalgjes en houten pijpjes | Opname via luidspreker |
| Opwinden | Dagelijks of wekelijks aan de ketting trekken | Niet nodig |
| Nachtafslag | Handschuif of automatisch | Meestal automatisch met lichtsensor |
| Onderhoud | Reiniging door een vakman na jaren | Batterijen vervangen |
| Vrije hoogte nodig | Ja, voor de dalende gewichten | Nee |
Voor koekoeksklokken die daadwerkelijk in het Zwarte Woud zijn gemaakt bestaat een certificaat van echtheid, uitgegeven door de vereniging Verein die Schwarzwalduhr. Het certificaat zegt iets over de herkomst en over de mechanische uitvoering, niet over de smaak of de kwaliteit van het houtsnijwerk.
Waar koekoeksklokken te vinden zijn
Voor aanbod is Koekoeksklok.com toegespitst op dit type, met zowel mechanische als quartzuitvoeringen. Koekoeksklokken.com legt de nadruk op informatie en advies, met een keuzegids voor wie voor het eerst een exemplaar uitzoekt. Oudere exemplaren komen langs bij Tweedehandsklokken.nl.
Volledige adressen: https://www.koekoeksklok.com/, https://www.koekoeksklokken.com/ en https://www.tweedehandsklokken.nl/.